प्रदिप गुरुङ — लमजुङ -

अहिलेको समयको एउटा गम्भीर विडम्बना के हो भने, मानिसहरू अध्ययनभन्दा अनुमानमा, तथ्यभन्दा भावनामा र विवेकभन्दा भाइरल सामग्रीमा बढी विश्वास गर्न थालेका छन्। समस्या अज्ञानता मात्र होइन, केही नजानी पनि सबै जानेको छु भन्ने भ्रम र आफूले मानेको कुरा नै अन्तिम सत्य हो भन्ने अहंकार हो ।

किताब खोल्न अल्छी लाग्छ, इतिहास पढ्न धैर्य हुँदैन, स्रोत खोज्न जाँगर चल्दैन, तथ्य जाँच्न आवश्यक ठानिँदैन । तर दुई मिनेटको रील, काटिएको भिडियो र अल्गोरिदमले देखाएको आधा सत्यकै भरमा मानिसहरू विशेषज्ञ बन्छन्, विश्लेषक बन्छन् र अरूको पक्ष–विपक्षमा फैसला सुनाउन थाल्छन् ।उनीहरू सत्य के हो भनेर खोज्दैनन्, बरु आफूले सही ठानेको कुरालाई सही साबित गर्ने सामग्री मात्र खोज्छन् । आफ्ना मान्छेले बोलेको झूट पनि सत्य लाग्छ, आफूलाई मन नपर्ने पक्षले बोलेको सत्य पनि झूट देखिन्छ । प्रमाणले होइन, पक्षधरता र पूर्वाग्रहले धारणा निर्माण गर्न थाल्छ ।

जहाँ सत्यभन्दा आफ्नो पक्ष प्यारो हुन्छ, त्यहाँ तर्कको मृत्यु हुन्छ र अन्धसमर्थनको जन्म हुन्छ । त्यसपछि बहस हुँदैन, पक्ष र विपक्षबीच भिडन्त हुन्छ। तर्क सकिएपछि गाली सुरु हुन्छ, तथ्य सकिएपछि आरोप लाग्छ र प्रमाणले साथ नदिएपछि व्यक्तिगत चरित्रहत्या गरिन्छ। आफूले विश्वास गरेको कुरा गलत हुन सक्छ भन्ने सम्भावनासमेत स्वीकार गर्न नसक्ने मानिसले सत्यको खोजी होइन, आफ्नै अहंकारको रक्षा गरिरहेको हुन्छ। काग कराउँदैमा आकाश कालो हुँदैन। तर आजकल केही मानिसहरू कागको काँ–काँलाई नै मौसमको अन्तिम भविष्यवाणी ठानिरहेका छन् । सामाजिक सञ्जालमा कसैले ठूलो स्वरमा बोलेको भरमा उसको कुरा सत्य हुँदैन । कुनै सामग्री हजारौँ पटक साझा हुँदैमा त्यसको विश्वसनीयता प्रमाणित हुँदैन । भाइरल हुनु र सत्य हुनु दुई बिल्कुलै फरक कुरा हुन् । भेडाको बथानमा एउटा भेडा जुन दिशातिर दौडिन्छ, अरू पनि त्यतै दौडिन सक्छन् । तर मानिससँग विवेक छ, प्रश्न गर्ने क्षमता छ र सही–गलत छुट्याउन सक्ने बुद्धि छ । यदि मानिसले आफ्नो विवेकलाई नै अल्गोरिदमको जिम्मा लगाउँछ भने स्वतन्त्र सोच भएको नागरिक हुनुको अर्थ के रहन्छ ?

अल्गोरिदमले हामीलाई के देखाउने भन्नेमा प्रभाव पार्न सक्छ, तर हामीले के विश्वास गर्ने भन्ने निर्णय तथ्य र विवेकका आधारमा गर्नुपर्छ। आफूलाई मन पर्ने कुरा मात्र देखाउने डिजिटल संसारभित्र बस्दैमा बाहिरी संसारको वास्तविकता पनि त्यही हुन्छ भन्ने भ्रम पाल्नु हुँदैन । सिंह हरेक आवाजको जवाफ दिन रोकिँदैन । हात्ती हरेक भुकाइसँग लड्न थाल्दैन । चन्द्रमालाई कुकुरले भुक्दैमा चन्द्रमा आफ्नो कक्षबाट तल झर्दैन । त्यसैगरी, हरेक आरोपको जवाफ दिनु आवश्यक छैन र हरेक भाइरल विषयमा धारणा बनाउनैपर्छ भन्ने पनि छैन । कहिलेकाहीँ मौनता परिपक्वता हो, अनावश्यक विवादबाट टाढा रहनु विवेक हो र प्रतिक्रिया दिनुअघि तथ्य बुझ्नु जिम्मेवार नागरिकको परिचय हो । तर एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ, आफूले बोलेको कुरा मात्र सत्य र अरूले बोलेको कुरा मात्र भ्रम ठान्नु पनि त्यही अहंकारको अर्को रूप हो । आलोचनाबाट भाग्नु हुँदैन, प्रश्न गर्नेलाई शत्रु ठान्नु हुँदैन र असहमत हुने सबैलाई अज्ञानीको सूचीमा राख्नु हुँदैन । सत्यको पक्षमा उभिने व्यक्तिले आफ्नै मान्यता र आफ्नै पक्षको कमजोरी जाँच्ने साहस पनि राख्नुपर्छ ।

अङ्ग्रेजीमा एउटा चर्चित भनाइ छ: “A lie can travel halfway around the world while the truth is still putting on its shoes.” अर्थात्, सत्यले जुत्ता लगाउँदै गर्दा झूटले संसारको आधा चक्कर लगाइसकेको हुन सक्छ । आज सामाजिक सञ्जालको तीव्र गतिमा यो भनाइ झन् सान्दर्भिक देखिन्छ । एउटा भ्रामक शीर्षकले मानिसको धारणा बदल्न सक्छ, एउटा काटिएको भिडियोले कसैको छवि बिगार्न सक्छ र अपुष्ट सूचनाको एउटा साझा गर्ने बटनले समाजमा अविश्वास फैलाउन सक्छ । त्यसैले कुनै सामग्री साझा गर्नुअघि त्यसको स्रोत खोजौँ, विश्वास गर्नुअघि तथ्य जाँचौँ र प्रतिक्रिया दिनुअघि एकपटक सोचौँ ।

किनकि देश फेसबुकका कमेन्टमा मात्र बन्दैन । देश गालीको आवाजले बन्दैन । देश आफ्ना मान्छेलाई देवता र अरूलाई राक्षस बनाएर पनि बन्दैन । देश तब बन्छ, जब नागरिकले आफ्नै पक्षको गलत कुरालाई गलत भन्न सक्ने नैतिक साहस र विपक्षीको सही कुरालाई सही भन्न सक्ने बौद्धिक इमानदारी राख्छ ।

लोकतन्त्रमा असहमति स्वाभाविक हो, आलोचना आवश्यक हो र प्रश्न गर्नु नागरिकको अधिकार हो । तर असहमति तथ्यमा आधारित हुनुपर्छ, आलोचना जिम्मेवार हुनुपर्छ र प्रश्न सत्यको खोजीका लागि हुनुपर्छ । विचार फरक हुँदैमा शत्रुता पाल्नु र आफ्नो पक्षमा नउभिँदैमा कसैलाई देशविरोधी ठहर गर्नु स्वस्थ समाजको संकेत होइन । हामीलाई आफूले मन पराएको कुरा मात्र सुन्ने समाज होइन, असहज सत्य पनि सुन्न सक्ने समाज चाहिएको छ ।  आफूले विश्वास गरेको कुरा गलत साबित हुँदा विचार सच्याउन सक्ने पुस्ता चाहिएको छ । सूचना धेरै भएको मात्र होइन, सूचनाबाट ज्ञान छुट्याउन सक्ने पुस्ता चाहिएको छ ।

अन्ततः समस्या प्रविधि वा अल्गोरिदम मात्र होइन । समस्या तब सुरु हुन्छ, जब हामी आफ्नो विवेक प्रयोग गर्न छोड्छौँ र अरूले देखाएको बाटोलाई नै सत्यको एकमात्र बाटो ठान्छौँ। प्रविधि हाम्रो साधन हुनुपर्ने हो, हाम्रो सोचको मालिक होइन ।

अल्गोरिदमका दास बनेको मानसिकताबाट स्वतन्त्र सोच भएका नागरिक बन्ने यात्रा अध्ययनबाट सुरु हुन्छ, प्रश्न गर्ने बानीबाट बलियो बन्छ र तथ्य स्वीकार गर्ने साहसबाट पूर्ण हुन्छ । त्यसैले अब कसैको कुरा सुनेर मात्र धारणा नबनाऔँ । स्रोत खोजौँ, इतिहास पढौँ, प्रमाण जाँचौँ, प्रश्न गरौँ र गल्ती प्रमाणित हुँदा आफ्नो धारणा सच्याउन नहिचकिचाऔँ । किनकि समाज बदलिनुअघि सोच बदलिनुपर्छ, सोच बदलिनुअघि चेतना जाग्नुपर्छ र चेतना जाग्नुअघि मानिसले आफूलाई सर्वज्ञ ठान्ने अहंकार त्याग्नुपर्छ । जुन दिन हामी भाइरल कुराभन्दा विश्वसनीय तथ्यलाई, अन्धसमर्थन भन्दा विवेकलाई र अहंकार भन्दा सत्यलाई महत्त्व दिन थाल्छौँ, त्यही दिनदेखि सचेत नागरिक र जिम्मेवार समाज निर्माणको वास्तविक यात्रा सुरु हुनेछ ।